22 تیر, 1395
مصطفی پورکاوه دهکردی

نقش نخبگان در نفوذ ناپذیری اقتصادی کشور

  «مهم ترین عامل درک خودکفایی و بازسازی، توسعه مراکز علمی و تحقیقاتی  و تمرکز و هدایت کامل و همه جانبه مخترعین و مکتشفین و نیروهای متعهد و متخصصی است که شهامت مبارزه با جهل را دارند و از لاک نگرش انحصاری علم به غرب و شرق درآمده و نشان داده اند که می توانند […]

 

«مهم ترین عامل درک خودکفایی و بازسازی، توسعه مراکز علمی و تحقیقاتی  و تمرکز و هدایت کامل و همه جانبه مخترعین و مکتشفین و نیروهای متعهد و متخصصی است که شهامت مبارزه با جهل را دارند و از لاک نگرش انحصاری علم به غرب و شرق درآمده و نشان داده اند که می توانند کشور را روی پای خود نگه دارند.

نیروی انسانی که مهم ترینِ نیروهای مملکت است، بسیاری اش الآن در خارج از ایران مصرف می شود و تقریباً از جیب ایران بیرون می رود و هدر می رود این هم یکی از ضررهاست که از شاه به ملت ما می رسد. ایران را طوری کرده اند که خود این ایرانی ها که اشخاص موثری هستند نمی توانند در ایران باقی بمانند.»

                                                                                                                        امام خمینی (ره)

مقدمه

رشد و توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به چهار عامل اساسی سرمایه، نیروی انسانی، مواد خام و دانش و فن وابسته است. اکثراً در کشورهای در حال توسعه انباشت سرمایه صورت نمی گیرد و این کشور ها دست به دامن شرکت ها و یا بانک های خارجی می شوند. لذا رابطه بین R & D و تولید در این کشور ها گسسته می شود و چون این موضوع در کشور های صنعتی و توسعه یافته پیوسته و متمرکز صورت می گیرد نیروی انسانی متخصص را به خود جذب می کنند.

استفان هایم می گوید:« اگر یک کشور در حال توسعه بخواهد بطور جدی در بالا بردن سطح زندگی مردم خود بکوشد می بایست بطور جدی در بخش آموزش سرمایه گذاری کند. چنانچه تحت فشار محیط خارجی نباشد احتمالاً می تواند در داخل مرز های ملی از طریق تخصیص بهینه منابع، در عملیات علمی، آموزشی و پژوهشی سرمایه گذاری کند و مازاد توان آموزشی خود را به خارج از کشور بفروشد.» اما چون این موضوع در این کشور ها برآورده نمی شود، شاهد مهاجرت (فرار) مغز ها به سمت کشور های توسعه یافته هستیم.

اعتقاد امروزه این است که قدرت جهان از آن کسانی است که قدرت علمی، نوآوری و دسترسی به امکانات و اطلاعات دارند و صف آرایی در نظام نوین جهانی نه بر اساس تعداد سرباز، توپ و حتی سلاح های استراتژیک، بلکه بر جسب نیروهای علمی و تخصصی، محققان و پژوهشگران تعیین می گردد.

باید بپذیریم که با از دست دادن چنین نیرو های نخبه و پیوستن آنها به صفوف دیگر کشورها به تقویت دشمن کمک کرده ایم و با مهاجرت و انتقال چنین نیروهایی، یک ستون از عمارت امنیت ملی برداشته شده و حداقل یک آجر به مصالح بنای قدرت کشور مهاجر پذیر (دشمن) اضافه می گردد.

پس یکی از رهیافت های افزایش ثروت و توسعه و مقاوم سازی اقتصاد کشور، سرمایه گذاری در  سرمایه انسانی و متعاقب آن انباشت سرمایه انسانی در کشور است.

در اقتصاد دانش بنیان[۱]، توسعه و رفاه یک کشور در گرو دانش و سرمایه انسانی آن کشور است. در چنین اقتصادی درآمد سرانه حاصل محتوای فکر و اندیشه نیروی انسانی آن کشور بوده و فقدان آن بزرگترین سد و مانع رشد اقتصادی است.

نگاهی به پدیده فرار مغز ها

فرار مغزها نوعی مهاجرت آگاهانه (به دلیل دسترسی افراد متخصص به اطلاعات و امکانات بیشتر) و هدفمند نیروی انسانی برخوردار از سطوح بالا و کارآمد سرمایه انسانی است که معمولاً جهت این انتقال از کشور های کمتر توسعه یافته به کشورهای توسعه یافته تر می باشد، یعنی جایی که فرد استنباط می کند در آنجا شرایط بهتری فرد مهاجر برای خود متصور است.

دلیل اصلی خروج نخبگان از کشورهای جهان، از جمله ایران، نیاز مادی نیست، بلکه مهمترین نیاز آنها داشتن احترام، تامین اجتماعی، امنیت روانی، شغلی و شکوفایی است. با دیدی خوش بینانه  شاید بتوان گفت که از دست آورد های نخبگان تمام بشریت بهره مند می شوند (دید جهانگرا)  اما مسئله این است که کشور های درحال توسعه تا کجا می توانند این رخداد را به امید آینده نامعلوم بپذیرند (دید ملی گرا). از آنجا که این حرکت در جهت نابرابر و یکطرفه شکل گرفته، نتیجه و دستاورد نهایی آن شامل نقاطی می شود که امتیازات فوق را عرضه کرده است. سازمان یونسکو نیز بر این مبنا معتقد است که : «فرار مغزها شکل نابهنجار و یکسویه مبادله علمی بین کشورهاست که نتیجه آن ، از آن کشور های توسعه یافته است.»

اگر از جهت دیگر به عدم انباشت سرمایه انسانی در کشور های درحال توسعه نگاه کنیم این موضوع باعث فقدان تحقیقات علمی و کاربردی، تالیف کتب دانشگاهی و درسی و نظایر آن، جامعه را از یک سو با فقر منابع علمی و کهنه شدن منابع و اطلاعات و در نهایت ایستایی علم و تحقیق و تالیف می شود و لذا مسائل و معضلات اقتصادی، فنی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی جامعه حل نشده باقی می ماند و کشور در این زمینه ها بسیار آسیب پذیر شده و با کوچکترین اختلال، بحرانی در جامعه شکل می گیرد پس لازم است برای جلوگیری از هرگونه نفوذپذیری اقتصاد، با استفاده از ظرفیت نخبگان تربیت شده در کشور به مقاوم سازی کشور در قبال آسیب های احتمالی پرداخت.

پدیده فرار مغزها تاکنون اشکال مختلفی یافته است:

  1. ظهور بسیار مغزها و ورود آنها به بازار، فقدان یا ضعف بازار در جذب آنان و استفاده ناکافی در اقتصاد، و سرانجام سرریز شدن و در پی آن جذب در اقتصادی دیگر، حرکت در این سمت، برای کشور فرستنده نه تنها سودی ندارد بلکه خسارت جبران ناپذیری را به دنبال دارد.
  2. شکل دیگر آن، حرکت در جهت مخالف یعنی از کشور مبدا دارای اقتصاد قوی به سمت کشورهای عکس آن است. این جریان نیز در تاریخ دارای سابقه و مربوط به دوران استعمار است. اهداف سیاست های استعماری سبب شد که دانشمندان و متخصصان که در مقایسه با قدرت جذب اقتصاد آن زمان، خود را مازاد به شمار می آوردند، روانه کشورهای توسعه نیافته شوند تا در نهایت امر نتیجه این حضور نصیب کشور های مبدا شود.
  3. مبادله مغز ها نیز یکی دیگر از اشکال چندگانه است. این نوع مبادله که هم اکنون نیز انجام می پذیرد، به شکل تعامل متقابل بین المللی است. انتقال دانش و دانشمند در قالب موسسات و شرکت های فراملی و بین المللی در چهارچوب توافق های جهانی صورت می گیرد.
  4. چرخش مغز ها و معنای آن این است که دانشمند یا متخصص برای افزایش دانش فنی و تخصصی خود، مدتی را در کشوری دیگر سپری کرده و پس از به مبدا خود بازمی گردد.

 

به اعتقاد پروفسور عبدالسلام :« انگیزه مهاجرت نخبگان و دانشمندان معمولا دریافت حقوق بالاتر نیست بلکه عامل مهمتر زیر بنای علمی بهتر کشورهای پیشرفته است، لذا می توان با ایجاد زمینه های علمی بهتر و فراهم آوردن امکان دسترسی دانشمندان به اطلاعات جدید علمی از مهاجرت آنان پیشگیری و یا جلوگیری کرد.»

دکتر مهدی تقوی در مقاله ای رویکردی نوین به مساله فرار مغزها ارائه می کند و می گوید: « با توجه به اینکه فرار مغز ها در کشورهای درحال توسعه در نرخ های بالا، طبیعی می باشد، توصیه می شود حداقل در کوتاه مدت کشورهای در حال توسعه از جنبه مثبت فرار مغزها در انباشت سرمایه انسانی بهره برداری کرده و دسترسی افراد به محیط های مناسب علمی و کاری را در کشور فراهم کند تا انگیزه تحصیل در داخل کشور تقویت شود و در دراز مدت با بهبود شرایط کار و اعمال سیاست های انگیزشی در داخل، شرایط بگونه ای تغییر یابد که نیروی کار ماهر، بازار کار داخل را به بازار کار خارج ترجیح دهد.»

میشل بین [۲](۲۰۰۲) درباره تاثیر مهاجرت نخبگان نظر دیگری دارد، وی می گوید: «افرادی که درکشور های پیشرفته مشغول فعالیت اقتصادی شده اند مقداری از درآمد کسب شده را به صورت وجوه ارسالی به کشورهای مبدا می فرستند. وجوه ارسالی به رفع مشکل نقدینگی کشور مبدا جهت سرمایه گذاری در آموزش نیروی انسانی کمک نموده و افراد بیشتری آموزش های بیشتری را کسب می نمایند و این باعث افزایش سرمایه انسانی و در نتیجه رشد اقتصادی کشور مبدا خواهد شد.»

جان کنت گالبرایت[۳] مهاجرت را به عنوان درمانی برای فقر و بهبود وضعیت اقتصادی افراد میداند که موجب شکسته شده تعادل فقر در کشورهای مهاجرت فرست میشود.

به طور کلی پدیده فرار مغز ها به هر شکل و هر علتی که صورت پذیرد، اثرات منفی کوتاه مدت و بلند مدتی را بر متغیر های اقتصادی برجای می گذارد و در صورت عدم اتخاذ سیاست های صحیح در جهت کنترل آن وضعیت متغیرهای اقتصادی بدتر خواهد شد. افزایش نرخ ارز، تشدید تورم، بیکاری، افزایش نرخ بهره، کاهش سود سرمایه گذاری از جمله آثار کوتاه مدت و کاهش رشد اقتصادی و وخیم شدن اوضاع درآمدی مهم ترین پیامدهای بلندمدت فرار سرمایه می باشند.

نباید از این نکته نیز غافل شد که کشورهای مهم پذیرنده نخبگان مانند آمریکای شمالی، اروپا و ژاپن، بیش از توان نظام آموزشی، و با توجه به کاهش چشمگیر نرخ باروری و حجم جمعیت جوان به نیروی انسانی نخبه و متخصص نیاز فزاینده دارند. بنابراین مناسب ترین راه برای پویایی اقتصادی و رشد علمی این کشورها، جذب نخبگان علاقه مند در دیگر نقاط دنیاست.

 

فرار مغزها در ایران

در ایران در دهه های قبل از انقلاب و سال های پیروزی انقلاب اسلامی (دهه ۵۰) اکثر متخصصان مهاجر ایرانی، کشور را به مقصد آمریکای شمالی ترک می کردند که دلایل اصلی انتخاب آمریکای شمالی در این مهاجرت ها، ارتباط سیاسی نزدیک دولت های ایران و آمریکا، سهولت رفت و آمد، مبادلات اقتصادی بین دو کشور و بالا بودن آمار دانشجویان مشغول به تحصیل در آن کشور بود.روند مهاجرت در سال های انقلاب اسلامی دو چندان شده و برخی از محققان، مهاجرت ایرانیان را از اواخر سال ۱۳۵۶ تا ۱۳۶۰ حدود ۲ میلیون نفر تخمین می زنند. پیروزی انقلاب اسلامی علاوه بر اینکه باعث تغییر سیاست های ایران در خصوص آمریکا و ارتباط با آن کشور شد، نقطه عطفی در مقصد مهاجران ایرانی به خارج از کشور بوجود آورد. ارتباط خصمانه دولت آمریکا با ملت ایران، سختگیری های آمریکا نسبت به اتباع ایرانی، فیلتر های انتخاب کیفی آنها و فاصله زیاد ایران با آمریکا باعث شد مهاجران ایرانی مقصد خود را به سوی کشورهای پیشرفته اروپایی تغییر دهد. کشور های اروپایی نیز همانطور که ذکر شد به علت رشد اندک جمعیت و نیاز مبرم به نیروی انسانی، همچنین بدلیل وجود رشد اقتصادی، از مهاجرت تحصیل کرده ها و متخصصان ایرانی استقبال نموده و حتی از ارائه آمارها به اتحادیه اروپا به علت مواجه شدن با محدودیت خودداری می کنند.

بررسی وضعیت سرمایه گذاری بخش های خصوصی و دولتی در ایران از سال ۱۳۵۷ به این طرف، نشان می دهد که به علت وجود شرایط بحرانی دوره انقلاب و جنگ تحمیلی ۸ ساله، علاوه بر اینکه سرمایه گذاری خارجی تقریبا ناچیز بوده است، سرمایه گذاری داخلی نیز اندک و در بعضی از سالها حتی نتوانسته استهلاک موجودی سرمایه فیزیکی را پوشش دهد. به عبارت دیگر در برخی از سال ها کشور با سرمایه گذاری خالص منفی و از بین رفتن زیربناها و زیر ساخت ها مواجه بوده است. کاهش میزان سرمایه گذاری باعث کاهش ایجاد فرصت های شغلی کافی از یکسو و رشد جمعیت دهه ۱۳۶۰ و ورود تجمعی افراد جوان همچنین زنان در دهه ۱۳۷۲ به بازار کار منجر به افزایش بیکاری و بالا نرخ آن در جامعه شده است.

همچنین افزایش سریع پذیرش دانشجو در دانشگاه ها و به تبع فارغ التحصیل شدن تعداد زیادی از دانشجویان در سال، ایجاب می نمود که آنها را در بخش های اقتصادی وارد کرده و از هدر رفت این سرمایه ها جلوگیری شود اما نبود سرمایه گذاری قابل توجه سبب شد تعداد زیادی از تحصیل کرده ها بیکار مانده و در جستجوی فرصت شغلی باشند. در این اوضاع بخش دولتی که نبض اقتصاد را در اختیار داشت در بحث جذب نخبگان در اقتصاد کوتاهی کرده و نیروهای متخصص در جاهای مناسب خود بکار گرفته نشده اند.

جوانان بیکار و آموزش دیده که دچار مشکلات فراوان می باشند و با آینده ای نامشخص و نامطمئن که در زمان های نزدیک امید به بهبود آن نمی رود و علاوه بر آن با تهدیدات اجتماعی روبرو هستند، سعی می کنند تا به سوی جاهایی روند که برای آنها احترام قائلند و می توانند با شخصیت زندگی کرده و دارای شغل مناسب باشند.
طبق آمار صندوق بین المللی پول در سال ۲۰۰۹ ایران به لحاظ مهاجرت نخبگان در میان ۹۱ کشور در حال توسعه و توسعه نیافته مقام اول را داشته است. طبق این آمار سالانه بین ۱۵۰ تا ۱۸۰ هزار ایرانی تحصیل کرده برای خروج از کشور اقدام می کنند. تعدادی که با بررسی موردی برخی کشورهای مهاجر پذیر جوانان ایرانی همخوانی دارد؛ برای مثال در حال حاضر حدود ۱۴ هزار دانشجوی ایرانی در کشور مالزی مشغول تحصیل هستند.

 

 

از سوی دیگر نتایج بررسی سالانه نام نویسی های بین المللی دانشگاه‌ های آمریکا نشان می‌دهد در سال تحصیلی ۲۰۱۱-۲۰۱۰ که ۵ هزار و ۶۲۶ ایرانی در حال تحصیل در این کشور هستند و این رقم ۱۹ درصد افزایش نسبت به سال قبل را نشان می‌دهد. در این رابطه می توان به آمارهای داخلی نیز مراجعه کرد؛ بر اساس آمار مجلس شورای اسلامی در سال ۱۳۸۹، ۶۰ هزار نخبه ایرانی از ایران مهاجرت کرده‌اند که اغلب از المپیادهای علمی و یا جزو نفرات برتر کنکور و یا دانشگاه ها است. آمار واطلاعات نشان می دهد اکنون ۴/۴۸ درصد از ایرانیان تحصیل کرده، در کشورهای توسعه یافته زندگی می‌کنند که از مجموع مهاجران حدود ۵۸ درصد را دختران و زنان تشکیل می‌دهند.

نتیجه گیری و راه کار

جابجایی نیروی انسانی، برخلاف منابع و کالاهای دیگر به دلیل نبود رقابت کامل در بازار جهانی، برتری برخی کشور ها و اهمیت بیشتر نیروی انسانی کارآمد نسبت به کالاهای سرمایه ای در روند توسعه، یک فاجعه برای کشور مبدا به حساب می آید.

طبق آنچه بیان شد یکی از رهیافت های مقاوم سازی اقتصاد و جلوگیری از نفوذپذیری آن، انباشت نیروی انسانی متخصص در کشور است.   بدین منظور نیازمند دو دسته برنامه ریزی هستیم: ۱٫ برنامه ریزی اقتصادی و ۲٫ برنامه ریزی فرهنگی.

در برنامه ریزی اقتصادی می بایست زیربناهای اقتصادی کشور برای پرکردن شکاف تکنولوژیکی توسط نیروی انسانی ایجاد شود. بدین منظور می توان به تدابیر زیر اشاره داشت:

  1. ایجاد سازمان ها و موسسات خاص برای شناسایی افراد نخبه، رفع دغدغه ها و مسائل مبتلا به آنان و استفاده بهینه از توان تخصصی و علمی آنان در مراکز دانش بنیان
  2. ارتقا سطح دستمزد ها و یکسان سازی درآمد صاحبان مدارج علمی بالا از طربق اجرای نظام هماهنگ حقوق بین متخصصان، دانشمندان و پژوهشگران
  3. اصلاح نظام آموزش عالی
  4. استفاده از تجربه کشورهایی مثل کره، سنگاپور، هند و چین در بازگرداندن نخبگان به زادگاه خود با بسترسازی های مناسب اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی
  5. استفاده از نخبگانی که به علت منافع فردی و حرفه ای خود، علاقه ای به بازگشت به وطن خود ندارند ولی به توسعه و پیشرفت آن بی تفاوت نیستند. لذا می توان بدون حضور فیزیکی این نخبگان از تجربیات علمی آنان به اشکال مختلف در کشور استفاده کرد.

در برنامه ریزی فرهنگی باید به سمتی پیش رفت که نخبگان احساس مازاد بودن در کشور را نداشته باشند و مهارت خود را متناسب  با نیاز جامعه بدانند تا با تفکر و نوآوری همراه با اعتماد به نفس در شرایط سخت اقتصادی و اجتماعی و ناملایمات پیش رو ، جهادی عمل کنند و کشور را به سمت پیشرفت و توسعه رهنمون سازند. این در صورتی قابل اجراست که با تکیه بر فرهنگ اسلامی- ایرانی خود، به تقویت درونی اقتصاد بپردازیم تا با توانمندسازی خود برای رفع نیاز های جامعه دست به دامن دیگر کشورها نشویم  و زمینه ساز نفوذپذیری کشور را از بین برد.

« وَ لَن یَجعَلَ اللهُ لِلکافِرینَ علی المُسلِمینَ سَبیلاً »

 

فهرست منابع

http://www.slate.com/blogs/quora/2014/02/02/why_does_iran_have_a_serious_brain_drain_problem.html

  1. اثر فرار مغزها بر رشد اقتصادی کشورهای در حال توسعه، طیبی،دکتر سید کمیل، عمادزاده،دکتر مصطفی، رستمی حصوری، هاجر، اقتصاد :: پژوهش های رشد و توسعه اقتصادی :: بهار ۱۳۹۰، شماره ۲ (علمی-پژوهشی)، از۷۱ تا ۹۴
  2. بررسی انتقال معکوس تکنولوژی در ایران (پدیده فرار مغزها)، دهقانی،محمود، ادیان، مذاهب و عرفان :: معرفت :: ، تابستان۱۳۷۴، شماره ۱۳، از ۶۸ تا ۷۴
  3. بررسی عوامل مؤثر بر فرار مغزها (مطالعه موردی ایران)، پدیدآورده ، شاه آبادی، ابوالفضل؛ کریم کشته، محمد حسین؛ محمودی، عبدالله، مدیریت :: پژوهش نامه بازرگانی :: تابستان ۱۳۸۵شماره۳۹(علمی-پژوهشی)، از ۳۹ تا ۸۲
  4. پدیده مهاجرت و فرار مغزها: علل و جنبه های آسیب شناختی آن، محسنی، رضا علی، علوم سیاسی :: اطلاعات سیاسی – اقتصادی :: فروردین و اردیبهشت ۱۳۸۱، شماره ۱۷۵و ۱۷۶، از ۱۲۰ تا ۱۲۵
  5. دلایل و پیامدهای اقتصادی فرار مغزها، خضری، محمد، علوم سیاسی :: مطالعات راهبردی :: زمستان۱۳۸۰، شماره ۱۴، از ۵۴۷ تا ۵۷۲
  6. رویکرد نوین به مسئله فرار مغزها و نقش آن در انباشت سرمایه انسانی در کشورهای مبدا، عسگری، حشمت الله؛ تقوی، مهدی، اقتصاد :: تحقیقات اقتصادی :: بهار۱۳۸۹ ، شماره ۹۰ (علمی-پژوهشی)، از ۹۵ تا ۱۱۸

[۱] هرگونه فعالیت ثروت آفرینی که متکی به دانش و مهارت های علمی و تجربی باشد، دانش بنیان اطلاق می شود. امام خامنه ای (مدظله)

[۲] Michael Bin

[۳] John Kenneth Galberaith

بدون دیدگاه

نظرات بینندگان

نظرات بینندگان

پر کردن قسمت ستاره الزامی میباشد.