23 تیر, 1394

احتکار؛ انگیزه ها، پیامدها و راهکارهای مقابله

دراینجا به بررسی یکی از مفاسد شایع اقتصادی به نام احتکار و تبعات آن در جامعه میپردازیم.

مقدمه
وجود نارسایی‏ها درتامین کالاهای اساسی می‏تواند ناشی از دو دسته عوامل باشد، برخی عوامل خارجی می‏باشند و برخی عوامل داخلی. از عوامل خارجی به مواردی همچون جنگ ، تحریم و… می‏توان اشاره نمود. اما در زمینه موارد داخلی می تواند ناشی از خشکسالی ، سرمازدگی و بروز برخی مفاسد اقتصادی باشد. دراین مقاله در پی آن هستیم تا به بررسی یکی از مفاسد شایع اقتصادی به نام احتکار و تبعات آن در جامعه بپردازیم.در این مقاله ابتدا با تعریف احتکار و بیان عوامل به وجود آورنده آن به  بیان تفاوت آن با انبارداری پرداخته و ضمن برشمردن آثار اقتصادی آن، راهکارهای مقابله با این پدیده را بیان خواهیم نمود.

تعریف احتکار:
شاید هر ساله مقدار زیادی مرکبات و در مواردی گوشت و تخم مرغ  و به طور کلی کالاهای ضروری ذخیره می شود و در ایام خاص به بازار عرضه می شود.
گاهی مشاهده می شود که برخی اجناس بدون جهت، برای مدتی در بازار کمیاب و گاهی نایاب می گردد، مثلا بسیار اتفاق افتاده در حالی که برخی مصالح ساختمانی در بازار یافت نمی شود، برخی با مراجعه به دلالان و پرداخت هزینه بیشتری مصالح مورد نیاز را از بازار سیاه تهیه می کنند.
و برخی محصولات  مانند میوه جات فصلی‏اند و دارای فصل برداشت خاصی هستند و قیمت آن‏ها پس از گذشت فصل برداشت افزایش می‏یابد ولی علت نوسانات قیمت برخی محصولات صنعتی روشن به‏نظر نمی‏رسد. آیا این اختلافات یا نوسانات قیمت به خاطر انبارداری و انجام خدمتی است که کالا به موقع و همیشه در دسترس خریداران قرار گیرد؟ یا بر عکس، افزایش بهای کالا نتیجه اندوختن و احتکار آن به منظور سودجوئی و در آمد بیشتر می باشد؟ برای پاسخ به این سؤال باید معنای احتکار کاملاً روشن شود و ملاکی بدست آید تا تفاوت آن با انبارداری که یک خدمت مفید اقتصادی است مشخص شود.
احتکار: عبارت است از کاهش دادن یا متوقف کردن جریان توزیع کالا توسط همه یا برخی از فروشندگان بطور موقت. این اقدام فروشندگان با توجه به وضع بازار و بخصوص تقاضای تحریک شده خریداران به منظور بالا بردن قیمت و در آمد حاصل از افزایش قیمت و در نتیجه کسب سود بالاتر صورت می گیرد. چنانچه محتکر بتواند با کم کردن یا متوقف ساختن توزیع کالا به منظور خود برسد؛ یعنی تقاضای مصرف کنندگان را افزایش دهد و جریان توزیع را در کمترین حجم خود نگه دارد توانسته از این جریان سود سرشار و زیادی را نصیب خود بنماید.
میزان احتکار و مدت آن، بستگی به وضع بازار و تقاضای مشتریان برای کالا دارد، تا وقتی که زمینه ذهن مصرف کنندگان آکنده از نگرانی و بی اطمینانی نسبت به آینده باشد، و کم شدن موقتی کالا را کم شدن دائم آن تصور کنند، به خرید کالا به مقداری بیش از اندازه مورد نیاز و به منظور ذخیره سازی شتاب می آورند. در این وضعیت عمل احتکاری فروشنده، ثمر بخش بوده و در صدد تکرار برخواهد آمد. سودآوری این اقدام بزودی سایر فروشندگان را تحریک خواهد کرد که از محتکران نخستین پیروی نمایند. این کردار در صورت عدم دخالت مقامات مسئول، تا جائی که خریداران تقاضای خویش را برای خرید کالا ابراز می دارند، همچنان ادامه خواهد داشت.
انبارداری: یک خدمت اقتصادی است و عبارت است از نگه داشتن موقتی کالا به منظور عرضه به موقع آن و یا گسترش دادن مدت عرضه آن، به‏نحوی که کالا برای مدت بیشتری قابل دسترسی و مصرف باشد. طی این خدمت، مقدار و ارزش کالا نسبتاً محفوظ می ماند. زیرا از یک طرف از اتلاف کالا جلوگیری می شود و از طرف دیگر، از کاهش سریع بهای کالا پس از تولید پیشگیری می شود، بخصوص اگر فرایند تولید آن فصلی و از سنخ محصولات کشاورزی باشد. بدیهی است که در طی انجام این خدمت هزینه متوسط با تمام شده کالا حداقل به اندازه مبلغ هزینه انبارداری آن افزایش می یابد.
انگیزه احتکار و انبارداری: تمییز بین عمل احتکار و انبارداری که در ظاهر شباهت‏های مشترکی دارند، بسیار مهم است. بهای کالا در هر دو حالت افزایش می یابد اما علت افزایش یکسان نیست و به انگیزه دو عمل بستگی دارد. به هنگام انبارداری متقاضی و مشتری خواهان نگه داشته شدن کالاست تا بتواند در موقعی که دلخواه اوست، کالا را مصرف نماید. یعنی زمان مصرف کالا برای مصرف کننده نیز دارای مطلوبیت است. این مطلوبیت ناشی از آن است که مصرف کننده خود وسیله نگهداری کالا را ندارد و یا اینکه هزینه این انبارداری گرانتر از آن تمام می شود که فروشنده این کار را برای او انجام دهد.
در حالی که در هنگام احتکار، مصرف کننده خواهان دریافت کالا در همان لحظه ای است که کالا با قیمت همیشگی در اختیار آن نیست. احتکار کالا، برای وی مطلبوبیت منفی ایجاد می کند در این هنگام مشتری و مصرف کننده آماده است برای زودتر دریافت کردن کالا و حتی بدست آوردن مقادیری که مورد نیاز او نبوده بلکه در آینده ممکن است مورد مصرف قرار گیرد، بهای بیشتری بپردازد. این آمادگی برای آن است که محتکر کالا را به مشتریان خود کمیاب جلوه داده است. پس انگیزه اصلی احتکار برای فروشندگان، سود جوئی از، تمایل و شتابی است که خریداران در اثر باور کردن کمیابی کالا از خود نشان می دهند و به ذخیره سازی می پردازند. در صورتی که انگیزه اصلی انبارداری برای دست اندرکاران آن عرضه کردن خدمتی است که موجب طولانی تر کردن مدت مصرف کالا شود و همچنین از تلف شدن آن جلوگیری به عمل آورد. این خدمت توسط انبارداران بر طبق خواست و تقاضای متشریان عرضه می‏گردد. در حالی که احتکار علیرغم میل مصرف کنندگان انجام می‏گیرد.
گاهی انبارکردن کالاها، برای حفظ نظم اقتصادی و همچنین مصالح مصرف کنندگان ضرورت می یابد، که اگر انبار کردن برای رفع نیاز در آینده یا امثال آن باشد از آن منعی نیست.
تفاوت دیگری که ممکن است دو عمل یاد شده داشته باشند، این است که خدمت انبارداری یک خدمت بلند مدت است ولی احتکار فقط در طی یک زمان کوتاه بحرانی امکان پذیر است، چرا که حوادث سیل و زلزله و جنگ یا مشکلات دیگر در یک منطقه به ندرت روی می دهد، البته در این خصوص بحث های زیادی در علم اقتصادی مطرح است که تناسب با رعایت اختصار این تحقیق را ندارد.
البته نبایست پنداشته شود که موقتی بودن دوره احتکار حاکی از کم اهمیت بودن آن است، شرایطی که بر بازارها و محیط فعالیت‏های اقتصادی در کشورهای جهان‏سوم و رو به رشد، مثل کشور خودمان حاکم است زمینه ساز اقدامات احتکاری می باشد. گویی اینکه احتکار کالای بخصوص در بازار مشخص دیری ممکن است نپاید، که روی سایر کالاها در بازارهای دیگر اثر گذارد و همچنین باید توجه داشت که زیان های احتکار پیوسته در ابعاد اقتصادی آن نیست، ممکن است به مقاومت ملی روح وحدت و امنیت غذائی صدمه فراوان وارد آورد.

عواملی که زمینه احتکار را فراهم می آورد
برخی عواملی است که بیرون از بازار کالا می باشد، مانند: جنگ و زلزله و بلیات مشابه و برخی علت‏هایی است که ناشی از صفات خود کالا و ویژگی‏های بازار آن می باشد ، یعنی مشخصات نوع کالا و نحوه پیدایش و عرضه آن می باشد.  همچنین اختلاف در آمد فاحش بین مصرف کنندگان و دخالت‏های بی‏جا و نسنجیده متصدیان دولتی در امر عرضه و قیمت گذاری کالا ممکن است سرچشمه برخی اقدامات احتکار آمیز بر گردد. به عوامل اول و دوم و مباحث زمینه ساز آن در هر کتاب مقدماتی اقتصادی اشاره شده است، وهدف در اینجا ذکر همه آنها نیست. تنها اشاره ای به عامل سوم می شود. زیرا در شناساندن شرائطی که در آن احتکار تحقق می پذیرد کمک می نماید. همان‏طورکه ساخت بازار و کارکرد آن در پیدایش احتکار مؤثر است.
شاید مهم ترین عاملی که زمینه ساز احتکار یک کالا تلقی می گردد، اختلاف در آمد یا قدرت خرید مصرف کنندگان آن کالا باشد. به عبارت دیگر فقط در یک صورت احتکار بازدهی دارد و آن هنگامی است که همه مصرف کنندگان دارای قدرت خرید یکسانی نباشند در این گونه موارد، گروه کم در آمد توده مصرف کننده به ناچار دست از خرید می کشد ولی گروه پردرآمد به خرید خود، علیرغم افزایش قیمت‏ها همچنان ادامه می دهند این اختلاف درآمد موجب می شود که اقدامات احتکار جویانه سودآور‏ گردند، و انگیزه ارتکاب آن به بسیاری از توزیع کنندگان سرایت نمایند.
در هر حال، وجود اختلاف در آمد فاحش بین قشرهای مصرف کننده جامعه مهمترین زمینه ساز اقدامات احتکار جویانه به نظر می رسد به‏حدی که می توان آن‏را یکی از شرایط لازم برای بروز احتکار تلقی کرد. عوامل دیگری هم زمینه ساز احتکار کالاست، مثل نحوه دخالت های دولت و بخش خصوصی، چنانچه این مداخلات نسنجیده انجام شوند، عوارض سوئی را در پی خواهند داشت، که در اینجا به جهت رعایت اختصار از توضیح آن پرهیز می شود.

برچسب :
بدون دیدگاه

نظرات بینندگان

نظرات بینندگان

پر کردن قسمت ستاره الزامی میباشد.