6 بهمن, 1394
مقاله ای اختصاصی پیرامون امنیت و اقتصاد:

تهدید نرم اقتصادی چگونه سیستم یک اقتصاد را دچار اختلال میکند؟چه باید کرد؟

غلامحسن عبداللهی، دکترای اقتصاد- «تهدید نرم اقتصادی تهدیدی است نرم که در تناظر با حوزه اقتصاد، از طریق فاعلی –دوست یا دشمن- به‌صورت زیرکانه، بعضا غیرآگاهانه و..، از طریق ساختارهایی –فاعل چه نظام سلطه جهانی باشد و چه یک کشور خاص، نهایتاً از طریق همان مجاری جهانی‌شدن-، اِعمال شده و با رسوخ در سیستم اقتصادیِ کشور، کل سیستم را از طریق چند­پاره نمودن اجزای منفرد سیستم-ابتدا افراد و سپس ساختارها، فرهنگ، نظام سیاسی و..- و در برابر هم قرارگرفتن آن­ها، متاثر ساخته و منافع اساسی سیستم –اعم از سخت و نرم- را در طی روندی بلندمدت و بطئی به خطر می­اندازد.»

با توجه به این مفهوم فوق، نکاتی در این باب قابل ذکر است:

  • تهدید نرم اقتصادی متناظر با قدرت نرم اقتصادی و در ذیل مفهوم کلی امنیت نرم اقتصادی قابل تبیین و تعریف است. می­توان گفت که قدرت نرم اقتصادی و تهدید نرم اقتصادی دو وجه مقوله امنیت نرم اقتصادی هستند. وقتی از یک زاویه به این مقوله بنگریم می­توانیم مولفه­های قدرت آن ­را ببینیم و وقتی از زاویه دیگر به آن بنگریم مولفه­های تهدید آن ­را نظاره خواهیم کرد.[۱]
  • عامل تهدید می‌تواند یک بازیگر امنیتی، یک فرایند نامطلوب، یک ساختار یا یک شی، و یا یک وضعیت طبیعی باشد. برای مثال، «دولت» در نقش بازیگر امنیتی می‌تواند وارد شود، «امنیتی‌کردن موضوعات غیرامنیتی توسط شورای امنیت سازمان ملل» فرایندی نامطلوب است، «ساختار تک‌قطبی نظام بین‌الملل» یک ساختار و «سلاح هسته‌ای» یک شی است که می‌تواند عامل تهدید باشد، در نهایت «زلزله» وضعیت طبیعی تهدیدزاست.
  • تهدید نرم اقتصادی از یک سو همه خصوصیاتی که برای مفهوم «تهدید» برشمرده شده -اعم از نسبی بودن و ذهنی بودن و..- را داراست و از سویی دیگر ویژگی­های نرم، بر آن حمل شده‌است. همچنین با توجه به ماهیت نرم خود، می‌تواند حتی به لحاظ ایدئولوژیک نیز اثر نماید. برای مثال گسترش مبادلات ربوی در بازارهای غیررسمی (و حتی در بازارهای رسمی با معاملات صوری) تهدید نرم اقتصادی است که در حوزه ایدئولوژی اثرگذار است.
  • تهدید اقتصادی وقتی قابل تصور است که قبلاً منافعی تعریف شده موجود باشد. بدیهی است در مورد تهدید نرم اقتصادی نیز همین حکم جاری است. البته این منافع با توجه به ماهیت نرم این تهدید لزوما به حوزه اقتصاد محدود نخواهد بود. ضمنا این منافع از آن­جا که از سوی ماهیتی نرم مورد تهدید واقع می­شوند، علاوه بر سطح سخت سطح نرم را نیز شامل می­شوند.
  • تهدید نرم اقتصادی دارای سطوح مختلف است: سطح کارکردی که متناظر با سطوح کارکردی قدرت نرم اقتصادی است، یکی از این سطوح است. در واقع می‌توان از منظر سطح خرد، کلان و رفتاری تهدید نرم اقتصادی را شناسایی کرد. همچنین با رویکردی دیگر، تهدید نرم اقتصادی در سطح دولت، جامعه و مردم (نخبه و عادی) قابل شناسایی است.
  • تهدید نرم اقتصادی بر خلاف تهدید سخت اقتصادی لزوما با عنوان کردن تهدید از سوی مقامات یک کشور علیه کشور ثانی ظهور نمی­کند. بسا ممکن است دو کشور ارتباطی دوستانه با هم داشته باشند ولی یکی از جانب دیگری با تهدید نرم اقتصادی مواجه باشد. هم­چنین ممکن است طرف تهدیدکننده خود از تهدیدزا بودن عملکرد خود نسبت به کشور ثانی آگاهی و تفطن نداشته باشد. این نکته­ای که از بیزاری روسای کشورهای عربی از جمهوری اسلامی رمزگشایی می­کند. اگرچه در ظاهر و باطن جمهوری اسلامی علاقمند به تهدید نظام­های متحجرِ عربی منطقه نیست، ولی آن­ها همیشه ایران را کشوری تهدیدزا برای خود قلمداد نموده و می­کنند.
  • تهدید نرم اقتصادی ربطی به ثبات نظام ندارد، اگرچه عمدتا ثبات سیستم در اثر فزونی روزافزون تهدیدات، تقلیل خواهد یافت. بنابراین می­توان حالاتی را تصور کرد که افزایش تهدید نرم اقتصادی ثبات و انسجام سیستم را افزایش دهد[۲]. در واقع این­که در اثر افزایش تهدیدات نرم اقتصادی ثبات سیستم افزایش و یا کاهش یابد، بسته به ویژگی­های سیستم است. در واقع تبیین این امر که چه سیستم­هایی در مقابل افزایش تهدیدات نرم اقتصادی ثبات خود را از دست می­دهند و بالعکس، یکی از امور پیچیده تحلیلی است که امید است در این تحقیق بدان نایل آییم.
  • تهدید نرم اقتصادی نسبت به تهدید سخت اقتصادی، کمتر از سوی سیستم قابل هضم شدن است. تهدید اقتصادی به حکم عیان بودن، محدود و مقید بودن، دستوری بودن و.. ، هماره به راحتی از سوی سیستم­هایی که از حداقل ثباتی برخوردارند هضم شده و اثرش از بین می­رود. تهدید نرم اقتصادی اما بر حسب خصوصیاتش، آثار مخرب بلندمدتی بر ثبات سیستم می­گذارد هرچند روند عیان شدن این آثار تا سر حد ممکن بطئی، غیرقابل تبیین و.. خواهد بود. به نحوی که اگر سیستم را به صورت ایستای مقایسه­ای و بدون درنظر گرفتن روند – مثلا فواصل میانی سال­های ۱۳۶۸ تا ۱۳۸۴ را بریده و وضع سیستم را در دو سال ۱۳۶۸ و ۱۳۸۴ مقایسه نماییم- این آثار مخرب را خواهیم دید. البته هضم شدن تهدیدات نرم و سخت از سوی سیستم بسته به ویژگی­های سیستم است. یعنی ممکن است سیستم­هایی با ویژگی­های خاص، در برابر تهدیدات نرم اقتصادی بیش از تهدیدات سخت اقتصادی ثبات خود را جفظ کنند و بالعکس. اما می­توان به طور کلی این حکم را داد که سیستم­هایی که توان هضم تهدیدات نرم اقتصادی را داشته باشند عمدتا توان هضم تهدیدات سخت اقتصادی را نیز خواهند داشت.
  • تهدید نرم اقتصادی نسبت به تهدید سخت اقتصادی ابتدا افراد جزء را هدف قرار می­دهد و سپس از طریق آن­ها ساختارها و محتواها را تهدید می­کند.[۳] در واقع تهدید نرم اقتصادی تمایل دارد سیستم را از درون تهی نماید تا هزینه­های اِعمال تهدیدات سخت حداقل شود.
  • تهدید نرم اقتصادی درصدد است جوامع را پاره­پاره نموده و بدین ترتیب امر مهم شناسایی فاعل تهدید را دچار خدشه سازد. در واقع در این حالت اجزای سیستم در طی درگیری با هم در طول زمان ثبات و کارایی سیستم را نابود کرده و بدین ترتیب فاعل تهدید ناشناس باقی می­ماند. با وام گرفتن از ادبیات استراتژیک جنگی، قدرت شناسایی فاعل تهدید، جدی بودن تهدید، مجاری اِعمال تهدید، قدرت ویران­کنندگی تهدید و.. همواره از مولفه­های تعیین کننده امر مهم دفاع است. تهدید نرم اقتصادی از این جهت یک «انتقال سطح در ادبیات تهدید اقتصادی» تلقی شده است که همین تمایزات اساسی را با ادبیات سنتی دارد. در واقع این مهم یعنی سردرگمی سیستم نسبت به شناسایی فاعل تهدید، ماهیت تهدید، مجرای اِعمال تهدید و.. ، به خوبی در قالب تجربه شوروی قابل فهم است.
  • تهدید نرم اقتصادی به مثابه بذری است که از سوی تهدیدگر در زمین تهدیدشونده پاشیده می­شود. بدین ترتیب هرچقدر زمین حاصلخیز و متناسب با ماهیت و سنخ تهدید نرم اقتصادی تهدید کننده باشد، این تهدید بیشتر روی سیستم اثر خواهد گذاشت. بنابراین ممکن است یک تهدید خاص نرم اقتصادی برای یک کشور نسبت به کشور دیگر از حیث درجه تهدید متمایز باشد.

 

[۱] در این زمینه سیف معتقد است: تهدید نرم اقتصادی دشمن تشدید‌کننده آسیب‌پذیری‌ها و آسیب‌پذیری‌ها بسترساز تهدید نرم اقتصادی هستند. هم‌چنین آسیب پذیری‌ها قدرت نرم کشور را بی‌اثر ساخته و قدرت نرم دفع‌کننده آسیب‌پذیری‌های اقتصادی خواهد بود. در نهایت قدرت نرم اقتصادی تضعیف‌کننده تهدید نرم اقتصادی و تهدید نرم اقتصادی به مقابله با قدرت نرم اقتصادی برمی‌خیزد.

[۲] منظور این است که اگر سیستم مورد بررسی حائز ویژگی‌های مثبت و ظرفیت‌های مناسب باشد، وجود تهدید نرم می‌تواند سازنده باشد. برای مثال، گفتمان اصول‌گرایی اوائل دهه ۸۰، بواسطه‌ی بروز و ظهور تهدیدات نرم دهه ۷۰ شکل گرفت و تاحدودی نیز توانست به اهداف خود نائل آید. یا در مقابل، فقدان سیستم اقتصادی مناسب در شوروی از یک‌سو و بروز تهدیدات نرم اقتصادی از سوی دیگر، در نهایت منجر به فروپاشی آن شد.

[۳] برای مثال می‌توان به کلام مقام معظم رهبری در زمینه «خالی شدن نظام اسلامی از محتوا» اشاره کرد.

بدون دیدگاه

نظرات بینندگان

نظرات بینندگان

پر کردن قسمت ستاره الزامی میباشد.