3 آذر, 1395
غفلت دولت از دیپلماسی جذاب نفتی در چهارچوب اقتصاد مقاومتی؛

۳ راهبرد نفتی در چارچوب اقتصاد مقاومتی

ایران در منطقه و جهان به لحاظ بهره مندی از ظرفیت های نفت و گاز دارای جایگاه مهم و راهبردی است

ایران در منطقه و جهان به لحاظ بهره مندی از ظرفیت های نفت و گاز دارای جایگاه مهم و راهبردی است. برای استفاده از ظرفیت های حداکثری منابع خدادادی نفت و گاز کشور در جهت تقویت قوام اقتصادی کشور و همسو با ابلاغیه اقتصاد مقاومتی در سه حوزه می توان اقدامات اساسی صورت داد: توسعه فرآورده های نفتی، دیپلماسی انرژی و افزایش ذخایر راهبردی

  1. توسعه فرآورده های نفتی: به طور کلی تغیرات تقاضای جهانی فرآورده های نفتی نشان دهنده تاثیر روند افزایشی نفت گاز و بنزین موتور و روند کاهشی تقاضای نفت کوره است. در عرض سالهای ۲۰۱۳ تا ۲۰۳۵ ، نزدیک به نیمی از رشد ۱۸ میلیون بشکه در روزفراورده های نفتی در اثر افزایش تقاضای نفت گاز است در حالی که تقاضا برای نفت کوره مرتبا در حال کاهش است.

437699_809

 

از نظر جغرافیایی ۸۳ % افزایش تقاضا برای فراورده های نفتی که حدود ۱۸ میلیون بشکه در روز تخمین زده می شود در بازار های آسیا/خاور دور و بقیه آن در آمریکای لاتین، افریقا و خاور میانه به مصرف خواهد رسید. در عرض همین مدت تقاضای همه فرآورده های مهم در آمریکای شمالی و اروپا در حال کاهش خواهد بود.

بر این اساس پیش بینی می شود با راه اندازی پالایشگاه های گازی ستاره خلیج فارس، صیراف و پارس شیراز و همچنین پالایشگاه آناهیتا جمع تولید فرآورده داخلی ایران از ۱٫۶ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۱۴ به ۲٫۷ میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۲۶ می رسد. بیشترین سهم از این افزایش معادل ۶۲۵هزار بشکه در روز متعلق به بنزین موتور است. رتبه دوم متعلق به نفت گاز است که در عرض همین دوره معادل ۲۸۴ هزار بشکه در روز افزایش می یابد. پروژه قطعی پالایشگاه هرمز به منظور صادرات در نظر گرفته شده و در محاسبات برنامه ریزی داخل کشور منظور نشده است. با توجه به روند الگوی مصرف جهانی فرآورده، که در جدول فوق ذکر شده، و مقایسه آن با روند مصرف داخلی در جهت حداکثر نمودن درامد کشور، برای ایجاد تغییرات در میزان تولید و مصرف فرآورده های اصلی در داخل کشور می توان:

  • ارتقا و مدرنیزه کردن پالایشگاه های داخلی در جهت متوقف کردن صادرات نفت کوره
  • اولویت دادن به احداث پالایشگاه های گازی و پالایشگاه آناهیتا با هدف حداکثر سازی تولید نفت گاز
  • اولویت دادن به حداکثر سازی مصرف بنزین موتور در عین حال برنامه ریزی برای کاهش از افزایش مصرف نفت گاز
  • همکاری نزدیک بین وزارت نفت و سایر مسئولان کشور به منظور حداقل سازی واردات خودرو های دیزلی، عدم اجرای برنامه تولید خودروهای سواری دیزلی در داخل کشور، بهینه سازی روند مصرف انواع سوخت با توجه به قیمت فرآورده، وضع استاندارد های جدید مصرف سوخت با توجه به سرمایه گذاری های لازم و همچنین لزوم حداکثرسازی درآمد صادراتی کشور

اجرای توصیه های بالا سیاست حداکثر رساندن صادرات نفت گاز به خارج از کشور را امکان پذیر خواهد ساخت. اولویت مناطق برای صادرات فرآورده نفت ایران به ترتیب عبارت است از آسیا /خاور دور و سپس اروپا )عمدتا برای نفت گاز( و آفریقا )برای مثال صدور بنزین به نیجریه(.  

  1. دیپلماسی انرژی: دیپلماسی انرژی رفته رفته از حالت گذشته خود که جزیی از دیپلماسی عمومی کشور ها به حساب می امد تغییر یافته و به صورت یک وجه از سیاست خارجی با تعریف مشخص در آمده است. این تعریف در کشور های تولید کننده و مصرف کننده تفاوت هایی دارد ولی وجه مشترک غالب در همه آنها تامین امنیت انرژی می باشد )چه در تولید و چه در مصرف(.  

در واقع دیپلماسی انرژی اکنون در جلسات گوناگون سران کشور های گروه G-20 ، ناتو و سران کشور های اروپا و حتی پنتاگون و وزارت دفاع آمریکا به یکی از موارد دائمی دستور جلسات با اولویت بالا تبدیل شده است. اهمیت این بحث به خاطر بالا گرفتن خطرات ناشی از تروریسم و بی ثباتی در کشور های عرضه کننده و کشور های مسیر ترانزیت انرژی، رقابت های ژئوپولتیک و همچنین حوادث فنی و طبیعی بیشتر شده است.

بحث دیپلماسی انرژی در ایران هنوز یک اصل تازه به شمار می رود. در گذشته چنین لازم دانسته می شد که کشوری مانند ایران می بایستی از بهبود و ارتقای وضعیت اقتصادی خود براساس صادرات انرژی برای ارتقای موقعیت بین المللی خود سود ببرد که به این ترتیب انتقال گاز طبیعی ایران از طریق خطوط لوله به اروپا از عوامل ثبات امنیت ایران در منطقه تلقی می شد که متناسب با آن فعالیت های وزارت نفت روز بروز اهمیت بیشتری می یافت. ولی به نظر می رسد در طی سالیان اخیر این فعالیت ها که زمانی وسیله کسب اعتبار بین المللی بود رفته رفته به عنوان یک ابزار سیاست عمومی کشور درآمده و از اهمیت آن کاسته شده است.

البته تاثیرات احداث خطوط لوله صادرات گاز ایران به طرف شرق یا غرب در امنیت منطقه ای و اهمیت بین المللی کشور هنوز مورد بحث و بررسی بوده و خاتمه نیافته است.

اکنون ایران آخرین کشور بزرگ خاورمیانه است که دارای منابع طبیعی و منابع انسانی تحصیل کرده فراوان و مناسب برای جذب سرمایه گذاری خارجی می باشد. شکی نیست که طراحی و اجرای یک دیپلماسی انرژی مناسب می تواند به تامین منافع ملی کشور یاری برساند. موقعیت ژئوپولتیک ایران اکنون در بالاترین موقعیت خود پس از تاسیس جمهوری اسلامی قرار دارد. خنثی سازی هر چه سریعتر تاثیرات سیاست های تحریم های بین المللی ایران می تواندجایگاه ایران را ارتقا دهد.

۳٫افزایش ذخایر راهبردی: مخازن را می توان برای اهداف گوناگون )مانند، پخش و فروش نفت خام و فرآورده، اجاره یا انواع دیگر فروش خدمات مخزن به شرکت های نفتی یا تجاری، و نیز برای پوشش ریسک و سوداگری(  مورد استفاده قرارداد. شرکت های نفتی از مخازن برای پشتیبانی فروش )نقل و انتقال فیزیکی( و معامله گران برای معاملات سوداگرانه )معاملات بازار کاغذی( استفاده می کنند. صرفه اقتصادی مخازن تجاری نفت از عملیات فروش، اجاره و نیز آربیتراژ میان تفاوت قیمت نفت خام در بازار آنی و مدت دار، بسیار قابل ملاحظه است.

در این راستا به نظر می رسد بررسی تعیین تقاضای بالقوه، حجم مناسب مخازن )نفت خام، فرآورده و گاز طبیعی مایع شده(، هزینه تجهیزات و مکان یابی اقتصادی )بر اساس ویژگی های جغرافیایی، فاصله تا خطوط کشتیرانی، هزینه انتقال نفت خام و فرآورده تا مخازن، …( امری ضرروی باشد. تاسیس مخازن و تجهیزات پایانه در هاب هرمز می تواند زیر بنای ایجاد بازار فیزیکی داد و ستد نفتی در منطقه شده و مقدمات تاسیس "بورس نفت و گاز هرمز" را فراهم نماید.

با روند در حال افزایش تقاضای آسیا برای نفت خام خاورمیانه نیاز به شاخص جدیدی برای نفت خام به منظور تعیین ارزش و کشف قیمت واقعی انواع نفت خام تولیدی و صادراتی در منطقه وجود دارد. این شاخص جدید قیمت گذاری می تواند در ابتدا به صورت ساده متوسط قیمت نفت خام های ایران، عراق و عمان تعریف شود. در صورت توافق های مقدماتی برای ایجاد شاخص هرمز میان شرکا، برای راه اندازی داد و ستد فعال شاخص هرمز لازم است حدود ۱٫۵ میلیون بشکه در روز نفت خام ایران و عراق و عمان به منظور انجام معاملات فوری و آینده تعهد شود. با این حجم نفت خام به خوبی می توان با شاخص نفت فعلی خلیج فارس به رقابت پرداخت.

با تثبیت شاخص هرمز می توان سایر انواع نفت خام منطقه را با در نظر گرفتن یک دیفرانسیل از لحاظ کیفیت به نسبت این شاخص هرمز معامله کرد. با احداث هاب نفت و گاز هرمز راه برای عرضه نفت خام و گاز کشور های(  CIS  )در آسیا نیز هموار می شود. منابع این کشورها برای عرضه مستقیم در بورس نفت و گاز هرمز)با پرداخت هزینه ترانزیت( به طور فیزیکی تحویل داده می شود یا می تواند در هر صورت بر پایه شاخص هرمز قیمت گذاری یا سواپ شود.

در صورتی که اجازه داده شود منابع نفت و گاز کشورهای ترکمنستان، قزاقستان و دریای خزر با استفاده از انواع مدل های همکاری و سرمایه گذاری در خطوط انتقال نفت و گاز از خاک ایران ترانریت شود و به هاب نفت و گاز هرمز در جنوب ایران برسد غیر از کسب حق ترانزیت و مشارکت های سود آور در سرمایه گذاری های لوله ها و تاسیسات مربوط به آنها، تحول استراتژیک بسیار مهمی در منطقه رخ خواهد داد که در کیفیت و کمیت سرمایه گذاری های بعدی برای کارخانجات مایع سازی گاز یا احداث خطوط لوله ترانزیت به جنوب خلیج فارس و مهم تر از آنها در تثبیت امنیت ژئوپولتیک منطقه بزرگی از جهان فوق العاده تاثیر گذار خواهد بود که همگی آنها در راستای منافع ملی کشور و ارتقاء نفوذ و اهمیت کشور ارزیابی می شود.

نتیجه::: بحث دیپلماسی انرژی در ایران هنوز یک اصل تازه به شمار می رود. در گذشته چنین لازم دانسته می شد که کشوری مانند ایران می بایستی از بهبود و ارتقای وضعیت اقتصادی خود براساس صادرات انرژی برای ارتقای موقعیت بین المللی خود سود ببرد که به این ترتیب انتقال گاز طبیعی ایران از طریق خطوط لوله به اروپا از عوامل ثبات امنیت ایران در منطقه تلقی می شد که متناسب با آن فعالیت های وزارت نفت روز بروز اهمیت بیشتری می یافت. ولی به نظر می رسد در طی سالیان اخیر این فعالیت ها که زمانی وسیله کسب اعتبار بین المللی بود رفته رفته به عنوان یک ابزار سیاست عمومی کشور درآمده و از اهمیت آن کاسته شده است.

البته تاثیرات احداث خطوط لوله صادرات گاز ایران به طرف شرق یا غرب در امنیت منطقه ای و اهمیت بین المللی کشور هنوز مورد بحث و بررسی بوده و خاتمه نیافته است.

اکنون ایران آخرین کشور بزرگ خاورمیانه است که دارای منابع طبیعی و منابع انسانی تحصیل کرده فراوان و مناسب برای جذب سرمایه گذاری خارجی می باشد. شکی نیست که طراحی و اجرای یک دیپلماسی انرژی مناسب می تواند به تامین منافع ملی کشور یاری برساند. موقعیت ژئوپولتیک ایران اکنون در بالاترین موقعیت خود پس از تاسیس جمهوری اسلامی قرار دارد. خنثی سازی هر چه سریعتر تاثیرات سیاست های تحریم های بین المللی ایران می تواندجایگاه ایران را ارتقا دهد.

دکتر محمد احمدوند، استاد دانشگاه

 

بدون دیدگاه

نظرات بینندگان

نظرات بینندگان

پر کردن قسمت ستاره الزامی میباشد.