26 آبان, 1395
7 چالش بزرگ که باید مرتفع شود

آسیب شناسی مشکلات پیش روی شرکت های دانش بنیان

هدف اقتصاد دانش محور ایجاد جامعه دانش محور است و جهانی شدن نیز از پیامد‌های دانش محور بودن اقتصاد است. در ۲ قرن گذشته سه عامل سرمایه، زمین و نیروی کار عوامل اصلی تولید بوده اند

اقتصاد دانش محور، اقتصادی است که در آن تولید، توزیع و استفاده از دانش عامل اصلی رشد، ایجاد ثروت و اشتغالزایی در همه صنایع است. هدف اقتصاد دانش محور ایجاد جامعه دانش محور است و جهانی شدن نیز از پیامد‌های دانش محور بودن اقتصاد است. در ۲ قرن گذشته سه عامل سرمایه، زمین و نیروی کار عوامل اصلی تولید بوده اند. از دهه هفتاد میلادی که فناوری در رشد اقتصادی درازمدت بسیاری از کشورها تاثیر مثبت داشته، دانش به عنوان چهارمین عامل تولید در اقتصاد‌های پیشرفته مورد تایید قرار گرفت. تراکم دانش، نیروی محرکه رشد اقتصادی است و توسعه فناوری‌‌های جدید زیر بنای لازم را برای ابتکار و نوآوری‌‌های بیش‌تر فراهم می آوردبرخلاف اقتصاد سنتی، در اقتصاد دانش محور سرمایه گذاری و فناوری به طور متقابل ارزش یکدیگر را بالا می‌برند. فناوری می‌تواند بازگشت سرمایه را به میزانی که نیروی کار و منابع مادی توانایی افزایش آن را ندارند، به صورت غیر خطی ارتقا بخشد.

 

 

در اقتصاد دانش محور، توسعه اقتصادی دستخوش تغییرات بسیار شدید می‌شود و به علت تحولات تکنولوژی و رقابت، چرخه حیات کالاها در آن بسیار کوتاه مدت است و انتخاب نوع کالا نیز کاملا مشتری محور است. گردانندگان اصلی اقتصاد دانش محور، شرکت‌‌های دانش محور و کارآفرینان مبتکر هستند و گستره رقابت در آن، بین‌المللی است. در این نوع اقتصاد، بر حسب شرایط خاص هر بازار، برنامه بازاریابی متفاوت، کالای متفاوت، قیمت متفاوت و روش‌‌های پیشبرد فروش متفاوت در نظر گرفته می‌شود. تحول پذیری رشته فعالیت در آن بسیار سریع و متناسب با انتظارات بازار است و این فرصت‌های موجود در بازار است که به مدیریت دیکته می‌کند که در قبال انگیزه و روش توسعه دادوستد و راهبرد آن، استراتژی‌های متغیر داشته باشد. تولید در سازمان‌های تولیدی حالتی انعطاف‌پذیر دارد و منبع نوآوری آن تحقیق و ابتکار سیستمی است. جهت گیری اصلی فناوری و روند حرکت آن در اقتصاد دانش محور به سمت رایانه‌ای کردن تمامی مراحل طراحی، ساخت و… و همین‌ طور بهره‌گیری از تجارت الکترونیکی و فناوری ICT است.

 

 

در اقتصاد دانش محور منبع اصلی مزیت رقابتی، برخورداری از توانایی‌های ویژه، تشکیلات برتر و ممتاز، سرعت عمل سرمایه‌‌های انسانی، برخورداری از حمایت مشتریان و استراتژی‌های متغیر و پویا است. در این اقتصاد، مدل تجاری متکی بر مردم و دانش بوده و چگونگی اتخاذ تصمیم در آن به صورت نظر خواهی از افرادی است که وظایف و مسوولیت‌ها بین آنها تقسیم شده است. رابطه مدیر با کارکنان صمیمانه و توام با همکاری و کار گروهی است و از نظر مدیریت، کارکنان نوعی سرمایه گذاری محسوب می‌شوند. در این اقتصاد، بنا به مقتضیات، آن افراد باید دارای تخصص‌های متعدد بوده و در هر زمان در حال آموختن باشند. در اقتصاد دانش محور، به دلیل برخورداری از همکاری گروهی و تلاش برای دستیابی به منابع مکمل، وحدت شرکت‌ها و ادغام آنها را شاهد هستیم.

 

 

نگاه واقع بینانه و به دور از احساس به تحولات حوزه کسب و کار دانش بنیان، هشدارهای جدی در خصوص ملزومات پایداری و توسعه روند رو به رشد آن در کشور نشان می‌دهد. نرخ بالای بیکاری فارغ التحصیلان کشور و اشتغال غیر تخصصی آنان، آمارهای دردناک از مهاجرت نخبگان کشور، وضعیت نا مناسب تولید در کشور، نرخ بالای واردات کالاهای مصرفی، عدم رشد شرکت های فناور و …. علائم خطری هستند که باید به آنها با دقت بیشتری نگریسته شود. بهترین راه و شاید تنها راه برای غلبه بر مشکلات اقتصادی و اجتماعی داخلی تأکید بیش از گذشته بر دانش و فناوری و به خصوص بعد اقتصادی آن یعنی اقتصاد دانش بنیان است.

 

 

مهمترین مشکل در فضای کسب و کار دانش بنیان غفلت از تکمیل حلقه‌های بعدی زنجیره دانش تا ثروت بوده است. به عبارتی ما جهش خوبی در پرورش نیروی تحصیلکرده و همچنین تولید دانش داشته‌ایم، اما از ایجاد فرصت‌های تولیدی و شغلی متناسب با تخصص این جوانان تحصیلکرده و ایجاد شرایط رشد و پویایی برای آنان غفلت کرده ایم. شرکت‌های دانش بنیان مهمترین حلقه‌ این زنجیره تولید ثروت هستند که هرچند گام‌هایی در جهت توسعه و تقویت آنها در کشور برداشته شده است اما هنوز مشکلات و موانع بسیاری در جهت موفقیت آنها وجود دارد.    همچنین نبود هدف مشخص در تولید دانش و تحقیقات صورت گرفته، باعث شده که بخش کمی از فعالیت های علمی صورت گرفته به فناوری و در نهایت به محصول بدل شوند. دانشگاه‌های ما در حال حاضر از کاربردی نبودن تحقیقات و پژوهش‌های خود رنج می‌برند.

 

 

بر اساس افق ۱۴۰۴ ارزش محصولات و خدمات دانشی باید به حدود ۲۰ درصد ارزش تولید داخلی کشور برسد. وضعیت فعلی نشان می دهد ما از این چشم انداز فاصله زیادی داریم که لازم است در برنامه ریزی ها و حمایت های دولت در این زمینه تسریع شود.    در حال حاضر ۳۷ پارک علم و فناوری و بیش از ۱۵۰ مرکز رشد در کشور فعال است که در مجموع ۲۱۱۱ شرکت دانش بنیان و بیش از ۲۰ هزار فناور زیر این چتر مشغول به فعالیت هستند. همچنین حدود ۲۰۰۰ شرکت دانش بنیان در قالب ۲۴ تشکل صنفی زیر نظر مجمع تشکل های دانش بنیان ایران و اتاق بازرگانی مشغول به فعالیت هستند. حدود ۱۵۰۰ شرکت نیز در حوزه ICT فعالیت دارند. تعدادی از شرکت های دانش بنیان هم به صورت مستقل و فارغ از این دسته بندی مشغول به کار هستند.      مراکز رشد و پارک های علمی و فناوری بستر ایجاد شرکتهای Micro و SME هستند، و شرکت با رسیدن به مرحله بلوغ باید توانائی حضور در عرصه های داخلی و بین المللی را داشته باشند. در حال حاضر که شرکتهای فعال در حوزه فناورى همگی در همین سطح هستند و بازار خوبی هم ندارند، اصرار برخی از دستگاهها به ایجاد شرکتهای جدید بدون پیش بینی دوران شکوفائی آنها باعث شگفتی است.

 

 

در حال حاضر ۸ نهاد به نوعی درگیر با موضوع شرکت های دانش بنیان هستند و در این امر مستولیت دارندکه ساماندهی و یکسو سازی این نهاد های تاثیر گذار یکی از مهمترین مسائل امروز است. این دستگاه های مستولد عبارتند از:

•              معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری

•              ستادهای سیزده گانه در معاونت علمی ریاست جمهوری

•              کمیته ها یا مدیریت های متناظر در وزارتخانه های بهداشت، جهاد کشاورزی، صنایع، وزارت دفاع و پشتیبانی، وزارت نفت و سایر سازمان ها

•              وزارت علوم و شورای عالی عتف

•              دفتر همکاری‌های فناوری و نوآوری ریاست جمهوری

•              مرکز صنایع نوین وزارت صنعت، معدن و تجارت

•              معاونت صنایع پیشرفته سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران و شرکت‌های وابسته

•              صندوق نوآوری و شکوفائی و دیگر صندوق های مرتبط

 

 

متاسفانه به نظر می رسد تلاش برای فراگیر کردن حمایت‌های کشوری (اعم از دولتی و غیردولتی) راه به جایی نبرده و همچنان رفتار دستگاه‌ها در جهتی است که بیشتر به هرز رفتن منابع منتهی می‌شود. برخی مدیران دولتی حمایت های خود را به صورت جانبدارانه انجام داده و منافع ملی را مد نظر قرار نمی دهند. در این بین، شرکت های دانش بنیان و پژوهشگران و فناوران واقعی مظلومانه در قحطی منابع (اعم از مادی و معنوی) از وجود خود و بلکه از آبروی خود مایه می‌گذارند. ما همچنان نیازمند ایجاد سیستمی فعال، هوشمند, چابک و سریع برای تشدید رشد صنایع مبتنی بر فناوری پیشرفته در کشور هستیم. به طور کل می توان مشکلات کنونی پیش روی تقویت و توسعه شرکت های دانش بنیان را در ۷ مورد خلاصه کرد که مسئولین متولی هنوز نتوانسته اند عملکرد موفقی در این زمینه ها داشته باشند. این موارد عبارتند از:

 

فقدان منابع مالی مناسب

مهمترین مشکل فعلی این شرکتها در اختیار نداشتن واقعی بازار است چرا که با وجود اینکه شرکتهای دانش بنیان توان خوبی در حل مشکلات بسیاری از صنایع دارند اما آنطور که باید بازار در اختیارشان قرار نمی گیرد. قانون تخصیص یک درصد اعتبار درآمدهای عملیاتی شرکتهای دولتی به شرکتهای دانش بنیان تاکنون به طور واقع محقق نشده است و ارجاع کار از طرف شرکتهای دولتی به این بخش به کندی صورت می گیرد و یا انجام نمی پذیرد.

 

خدمات پشتیبانی دانش بنیان

شرکتهای دانش بنیان به علت نوپا بودن به جز مساله تامین مالی، با مشکلات دیگری همچون کم تجربگی، عدم دسترسی به بازار مناسب، عدم امکان استفاده از خدمات بانکی و… دست و پنجه نرم می کنند. برخی از خدمات مورد نیاز شرکت ها عبارتند از:

بازاریابی محصولات دانش بنیان

 

دسترسی به بازارهای داخلی و خارجی آرزوی هر شرکت تولیدی تازه تاسیس است. شرکتهای نوپای دانش بنیان عموماً ارتباط چندانی با بازار محصول خود نداشته و صرفاً مقوله تولید و امکان پذیری آن مدنظر ایشان بوده است.

مشاوره حقوقی، مالی و تکنولوژی

تهیه طرح های کسب و کار ویژه پروژه های دانش بنیان

ارزیابی طرح و انجام فرآیند وارسی (Due diligence) پروژه های دانش بنیان

ارزشگذاری تکنولوژی

 

یکی از اقدمات اولیه در خصوص مشارکت و سرمایه گذاری در سهام شرکت های دانش بنیان، برآورد ارزش دانش فنی و فن آوری خلق شده توسط صاحبان طرح هاست که به ارزش گذاری تکنولوژی موسوم است. این مساله بسیار اهمیت داشته و متاسفانه در ایران سرمایه گذاری بر روی ارزش ایده و فناوری کمتر انجام می شود.

 

 

عدم حمایت در بازار برای محصولات دانش بنیان داخلی

بی تردید لزوم خرید از محصولات داخلی و وجود بازار مناسب از ارکان مهم رونق تولید در هر کشوری است. به همین منظور تأکید زیادی به لزوم خرید کالای داخلی توسط مردم می‌شود. اما خوب است توجه کنیم که دولت بزرگترین بازار برای مجصولات دانش بنیان داخلی است، و با توجه به ویژگی‌های کالاهای دانش بنیان، حجم خریدهای دولتی در این حوزه باید دوچندان ‌باشد. حال آنکه به اذعان بسیاری از کارشناسان و مدیران شرکت‌های دانش بنیان، متأسفانه دستگاه‌های داخلی در تأمین نیازهای خود از شرکت‌های داخلی کوتاهی می‌کنند و بسیاری از کالاها و تجهیزات در حوزه‌های مختلف از جمله مخابرات، فناوری اطلاعات، الکترونیک، صنایع نفت و گاز و… با وجود توانمندی و تولید مشابه در داخل از شرکت‌های خارجی خریداری می‌شود، و یا به شرکت های وابسته و شبه دولتی واگذار می شود.

 

ضمن اینکه در تمام دنیا به منظور حمایت از صنایع و تولیدات داخلی، با ابزارهای سیاست‌گذاری مانند تعرفه، قدرت رقابت را در کالاها وصنایع داخلی برای رقابت با رقبای خارجی افزایش می‌دهند متأسفانه در کشور ما نه تنها از این ابزار در جهت حمایت از کالاهای دانش بنیان داخلی به خوبی استفاده نمی شود

 

 

عدم حمایت و توجه به حضور تخصصی در بازارهای بین المللی

ابعاد رقابتی و پیچیده اقتصاد امروز دنیا لزوم ایجاد تخصص و مهارت ویژه برای حوزه‌های تجارت و تولید را دو چندان کرده است. بنابراین نباید از مدیران شرکت‌ها انتظار داشت که خودشان به تنهایی علاوه بر تخصص و تجربه در حوزه‌ی فنی شرکت خود تخصص کافی در مورد تجارت بین الملل، ابعاد مدیریتی بنگاه، اقتصاد خرد و کلان و … را داشته باشند. شرکت های ارائه کننده خدمات تخصصی رایگان با حمایت دولت در حوزه های مختلف مانند بازاریابی بین المللی، برندینگ، سرمایه گذاری و تأمین مالی، و مشاوره‌های حقوقی، و… مانند سایر کشورها باید در این زمینه ها به مدیران بنگاه‌های تولیدی یاری کنند

 

.

عدم توجه به تشکل ها و همکاری های بین بنگاهی

علاوه بر اینکه تشکل ها باید به طور جدی در تصمیم سازی ها و رتبه بندی شرکتها به بازی گرفته شوند و در بازرایابی های داخلی و بین المللی به ایفای نقش بپردازند، با توجه به ساختار رقابتی اقتصاد در دنیا بنگاه داری به صورت انفرادی و در مقیاس کوچک موفق نخواهد بود. راهکارها و ساختارهای زیادی برای ایجاد برند های بزرگ در حوزه فناوری وجود دارد

 

.

تضامین و وثایق بانکی

مشکل دیگر در حوزه تأمین مالی این شرکت‌ها مسئله تضامین بانکی و وثایق مورد تأیید به منظور دریافت تسهیلات توسط این شرکت‌ها است. باید توجه کرد که دارایی اصلی این شرکت ها دارایی های فکری بوده و از دیگر دارایی‌ها مرسوم مانند ملک، ماشین آلات، تجهیزات و غیره کم بهره‌اند. لذا طلب کردن سرمایه های فیزیکی از این شرکت ها به عنوان تضمین دریافت وام و تسهیلات امکان پذیر نمی باشد. در کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه، بانک ها با کسب سهام در پروژه ها و قراردادها، تامین مالی آنها را بر عهده می گیرند

 

.

مشکلات حفظ دارائی های فکری و ثبت اختراع

دستاوردهای فناورانه و دارایی های فکری شرکت های دانش بنیان بزرگترین سرمایه و دستاورد این نهادهاست که لزوم ایجاد سازوکار حفظ ارزش آفرینی این دارایی‌ها از ملزومات ایجاد انگیزه در جهت توسعه این اقتصاد در کشور است. شرکت های دانش بنیان در برخی موارد با مشکلات حقوقی و خصوصا مسائلی مانند به سرقت رفتن طرح‌ها و ایده ها و همچنین کپی شدن محصولاتشان مواجه هستند. ثبت اختراع یا پتنت، امتیازی است که دولت و یا موسسه خاص در یک کشور به مبتکران و مخترعان برای ایجاد یک ابداع نو و جدید که از نظر اقتصادی حائز اهمیت باشد اهدا می کند. ثبت اختراع به طور کلی تولید و یا فرآیندهایی را در بر می گیرد که شامل جنبه های تکنیکی یا عملکرد جدید باشد. در واقع ثبت اختراع، هر نوع بهره برداری مالی و اقتصادی از ابداع تا مدت زمان خاصی را در اختیار مبتکر قرار داده و حق مالکیت آن را از دیگران سلب می کند. این کار در کشور ایران فرآیند مناسبی نداشته، و گاها باعث اختراع محصول مشابه می شود. ضمن اینکه متاسفانه قانون حمایت از حقوق مولفین به خوبی اجرا نشده و معمولا تعقیب قضائی مناسبی برای سارقان ایده در نظر گرفته نمی شود.

 

 

 

نتیجه:::: مهمترین مشکل در فضای کسب و کار دانش بنیان غفلت از تکمیل حلقه‌های بعدی زنجیره دانش تا ثروت بوده است. به عبارتی ما جهش خوبی در پرورش نیروی تحصیلکرده و همچنین تولید دانش داشته‌ایم، اما از ایجاد فرصت‌های تولیدی و شغلی متناسب با تخصص این جوانان تحصیلکرده و ایجاد شرایط رشد و پویایی برای آنان غفلت کرده ایم. شرکت‌های دانش بنیان مهمترین حلقه‌ این زنجیره تولید ثروت هستند که هرچند گام‌هایی در جهت توسعه و تقویت آنها در کشور برداشته شده است اما هنوز مشکلات و موانع بسیاری در جهت موفقیت آنها وجود دارد.    همچنین نبود هدف مشخص در تولید دانش و تحقیقات صورت گرفته، باعث شده که بخش کمی از فعالیت های علمی صورت گرفته به فناوری و در نهایت به محصول بدل شوند. دانشگاه‌های ما در حال حاضر از کاربردی نبودن تحقیقات و پژوهش‌های خود رنج می‌برند.

امیر کلاهی،رئیس هیئت مدیرهمجمع تشکل های دانش بنیان ایران

بدون دیدگاه

نظرات بینندگان

نظرات بینندگان

پر کردن قسمت ستاره الزامی میباشد.