1 شهریور, 1395

اقتصاد دانش‌بنیان ما کجا ایستاده؟

اقتصاد دانش‌بنیان در ایران در طول چند سال اخیر مورد توجه قرار گرفته است و بسیار درباره آن گفته‌ایم و شنیده‌ایم. لزوم توجه به اقتصاد دانش‌بنیان افزون بر این در بیانات مقام معظم رهبری هم مورد توجه قرار گرفته است. اقتصاد دانش‌بنیان اما به واقع چیست و چرا در شرایط کنونی مطلوب قرار گرفته است؟

اقتصاد دانش‌بنیان در ایران در طول چند سال اخیر مورد توجه قرار گرفته است و بسیار درباره آن گفته‌ایم و شنیده‌ایم. لزوم توجه به اقتصاد دانش‌بنیان افزون بر این در بیانات مقام معظم رهبری هم مورد توجه قرار گرفته است. اقتصاد دانش‌بنیان اما به واقع چیست و چرا در شرایط کنونی مطلوب قرار گرفته است؟

بسیاری می‌دانند کالاهای صنعتی و کالاهایی که در تولید آنها از فناوری‌های نوین بهره گرفته شده است، کالاهای دانش‌بنیان کالاهایی هستند که ارزش افزوده بالاتری دارند و کشورهایی که دستی بر آتش تولید آنها دارند، درآمدهای صادراتی بالاتر، تولید ناخالص داخلی بالاتر و رفاه بالاتری دارند. البته این تنها کالاهای فیزیکی نیستند که می‌توانند دانش‌بنیان باشند بلکه بخش بزرگی از کسب و کارهای دانش‌بنیان در حوزه‌هایی مانند فناوری اطلاعات پا می‌گیرند و به پیش می‌روند.

از جمله کشورهایی که تولیدات دانش‌بنیان و به اصطلاح های‌تک (High-tech) دارند، می‌توان به ژاپن، آلمان و امریکا اشاره کرد که اتفاقا هر سه در میان ثروتمندترین کشورهای جهان جای دارند. این موضوع از این جهت حایز اهمیت است که هر چند برخی کشورها مانند فنلاند، سوییس و نروژ، درآمدهای سرانه‌یی بالاتر از درآمد سرانه شهروندان ژاپنی یا آلمانی دارند، این ثروت را مرهون تولید کالاهای دانش‌بنیان یا‌ های تک نیستند و به تولیداتی مانند فروش نفت، فروش چوب و فروش تولیداتی که در آنها مزیت نسبی دارند، مانند ساعت، وابسته‌اند. ایران نیز در طول سال‌های گذشته به اهمیت اقتصاد دانش بنیان به منزله راهی برای جدایی اقتصاد از ناف نفت پی برده است و تلاش‌ها برای پیگیری اقتصاد غیر نفتی کلید خورده‌اند. افزون بر سرمایه‌گذاری‌ها در بخش‌هایی که می‌توانند صادرات غیر نفتی به دنبال داشته باشند، حالا چند سالی است که تلاش‌ها برای تولید محصولات دانش‌بنیان هم آغاز شده است.

برای سنجش وضعیت ایران از نظر اقتصاد دانش‌بنیان، به شاخص‌های آماری رجوع می‌کنیم که به صورت عمومی در دسترس هستند.

برخی از این شاخص‌ها عبارتند از: تعداد دانشجویانی که در رشته‌های فنی، علوم پایه و پزشکی تحصیل می‌کنند، تعداد پژوهشگران به ازای هر یک میلیون نفر جمعیت و صادرات کالاها و محصولات های‌تک.

 

 های‌تک‌های ایرانی

بنا به داده‌های بانک جهانی، صادرات کالاهای های‌تک در جهان، در آستانه سال ۲۰۱۴ میلادی به حدود ۲٫۱۴۷ تریلیون دلار رسیده بود و نرخ رشد صادرات این دسته از کالاها هم نشان می‌داد که روند صعودی ایجاد شده احتمالا تداوم خواهد داشت. صادرات کالاهای های‌تک در سال ۱۹۹۹، حدود ۹۸۷ میلیارد دلار بوده و در طول ۱۴ سال گذشته، حدودا دوبرابر شده است.

ایران در سال ۱۹۹۷ تنها حدود ۲٫۵ میلیون دلار صادرات های‌تک داشته است در حالی که در سال ۲۰۱۰، صادرات این کالاها از مبدا ایران به ۵۸۴ میلیون دلار رسیده و در واقع ۲۳۳برابر شده است. این در حالی است که به عنوان مثال، کشوری مانند ژاپن در سال ۲۰۱۰، حدود ۹۵میلیارد دلار صادرات های‌تک داشته است، یعنی تقریبا ۱۶۲ برابر بیشتر از ایران. ترکیه در سال ۲۰۱۰، حدود ۱٫۷میلیارد دلار صادرات های‌تک داشته که این رقم در سال ۲۰۱۵ به ۲٫۳ میلیارد دلار رسیده است.

هر چند ایران در زمینه صادرات محصولات های‌تک در جایی نایستاده که باید اما با توجه به رشد ثبت شرکت‌های دانش‌بنیان از یک‌سو و پیوستن موج بزرگی از فارغ‌التحصیلان رشته‌های فنی و مهندسی، علوم پایه و پزشکی به بازار کار در سال‌های پیش‌رو و افزایش توجه‌ها به تولید و صادرات این قبیل کالاها، می‌توان امیدوار بود وضعیت ایران در این بخش بهبود پیدا کند و این البته امری ناممکن نیست.
دانشجویان ایرانی چه رشته‌ای می‌خوانند؟

دانشجویان کشورهای مختلف در گرایش به رشته‌های گوناگون مانند هم عمل نمی‌کنند. در برخی کشورهای توجه به رشته‌های فنی و مهندسی بالاتر از کشورها دیگر است و برخی رشته‌های علوم انسانی به دلیل بر آمدن از زمینه فرهنگی-تمدنی مغرب زمین در کشورهای غربی طرفداران بیشتری دارند. به عنوان نمونه دانشجویان چینی، روسی، امریکایی، هندی و ایرانی در سال‌های گذشته اقبال بیشتری به رشته‌های فنی و مهندسی داشته‌اند و اتفاقا این گروه، واجد رشته‌هایی است که بیشترین سهم را در اقتصاد دانش‌بنیان دارند.

آمارهای «پرتال داده‌های ایران» که دانشگاه سیراکیوز آنها را منتشر می‌کند، نشان می‌دهد در سال تحصیلی ۱۳۹۳-۱۳۹۲، حدود ۱٫۵میلیون نفر در دانشگاه‌های ایران (اعم از دولتی و آزاد) مشغول به تحصیل در رشته‌های فنی و مهندسی بوده‌اند.

در همین سال، حدود ۲۹۰هزار دانشجو نیز در رشته‌های علوم پایه تحصیل می‌کرده‌اند و تعداد دانشجویان رشته‌های علوم پزشکی نیز ۲۴۸هزار نفر بوده است. تعداد کل دانشجویان در دانشگاه‌های ایران در این سال تقریبا ۴٫۸میلیون نفر بوده و این بدان معنی است که حدود ۴۰درصد از دانشجویان ایرانی در سال تحصیلی ۱۳۹۳-۱۳۹۲ در رشته‌هایی تحصیل می‌کردند که می‌تواند محمل تولید کالا و خدمات دانش‌بنیان باشد.

این سال تحصیلی اتفاقا از این جهت نمونه خوبی است، چرا که در این سال‌ها به دلایل جمعیت شناختی و نیز به دلیل سرمایه‌گذاری‌های دولت‌های قبلی، نظام آموزش عالی در کشور شاهد نوعی تورم کمی بود. در واقع، جمعیت حدودا ۵میلیون نفری حاضر در دانشگاه‌ها در طول آن سال‌ها، اوج جمعیتی بوده است که تا امروز و احتمالا تا آینده‌یی دور در دانشگاه حاضر بوده‌اند.
پژوهشگران مشغول کارند

تعداد پژوهشگران حوزه‌های مختلف به نسبت کل جمعیت در یک کشور یکی دیگر از شاخص‌هایی است که می‌تواند برای سنجش وضعیت تولیدات علمی در آینده کاربست داشته باشد. داده‌های بانک جهانی نشان می‌دهد، متوسط تعداد پژوهشگران در بخش تحقیق و توسعه (R&D) به ازای هر یک میلیون نفر جمعیت در جهان، ۱۲۷۰ نفر بوده است. به عبارت دیگر، در کشورهای جهان در سال ۲۰۱۰، به‌طور متوسط ۱۲۷۰نفر به ازای هر یک میلیون نفر جمعیت به فعالیت‌های پژوهشی اشتغال داشته‌اند.

ایران در سال ۲۰۱۰ به ازای هر یک میلیون نفر جمعیت تنها ۷۳۸ پژوهشگر فعال در زمینه تحقیق و توسعه داشته است. تعداد پژوهشگران فعال در زمینه تحقیق و توسعه در ترکیه در همین سال تقریبا مشابه ایران بوده است: ۸۹۰ نفر. با این حال، به دلیل در دسترس نبودن آمارهای تازه‌تر، نمی‌توان در مورد تداوم روندها در این دو کشور به مقایسه‌یی دست زد.

بر اساس داده‌های بانک جهانی در سال ۲۰۱۲، حدود ۲٫۱۷درصد از تولید ناخالص داخلی (GDP) جهان خرج تحقیق و توسعه شده است. این میزان در مقایسه با سال ۱۹۹۶، رشد بسیاری داشته است. در این سال تنها ۱٫۹۹ درصد از تولید ناخالص جهانی به تحقیق و توسعه اختصاص داشت.

کشورهای اروپایی در زمینه پژوهش در بخش تحقیق و توسعه سرآمد جهان هستند. اتریش ۴۳۵۹ پژوهشگر به ازای هر یک میلیون نفر جمعیتش دارد. کانادا ۴۶۴۹ پژوهشگر، دانمارک ۶۷۴۴ پژوهشگر و فنلاند ۷۷۱۷ پژوهشگر، یعنی چیزی در حدود ۱۰ برابر بیشتر از ایران.

چینی‌ها به این مشهور‌ند که بیشترین سرمایه‌گذاری را در زمینه تحقیق و توسعه دارند اما داده‌های بانک جهانی نشان می‌دهد آنها در سال ۲۰۱۲، به ازای هر یک میلیون نفر جمعیت خود ۹۰۳پژوهشگر داشته‌اند که هر چند سرانه بالایی نیست، در مورد کشوری با ۱٫۳میلیارد نفر جمعیت، احتمالا نشان‌دهنده حضور بیشترین تعداد پژوهشگران بخش تحقیق و توسعه در این کشور است.

منبع : تعادل

بدون دیدگاه

نظرات بینندگان

نظرات بینندگان

پر کردن قسمت ستاره الزامی میباشد.